10. RTTY

E misja RTTY jest najstarszym systemem transmisji tekstu stosowanym w ł±cznościach amatorskich i profesjonalnych. Używany jest w niej 5-bitowy kod Baudota. W ł±cznościach amatorskich system rozpowszechnił się i zyskał duż± popularność dzięki dostępowi do sprzętu dalekopisowego wycofywanego z systemów profesjonalnych. Wadami tego sprzętu były znaczne rozmiary, ciężar i wytwatrzany prze nie hałas. Spowodowało to zast±pienie go przez urz±dzenia komputerowe jeszcze w czasach przed opracowaniem i rozpowszechnieniem się komputerów PC.
W emisji dalekopisowej (RTTY) stosowane jest kluczowanie częstotliwości nadajnika - FSK - w ten sposób, że jedna z nich odpowiada poziomowi logicznemu zera (space), a druga jedynki (mark). Stosowane s± dwa zasadnicze sposoby kluczowania: bezpośrednie kluczowanie częstotliwości w.cz. jednego z generatorów nadajnika lub kluczowanie pomocniczej podnośnej akustycznej, która jest następnie doprowadzana do wejścia akustycznego nadajnika SSB (w zakresie KF) lub FM (w zakresie UKF). Częstotliwości± spoczynkow± - odpowiadaj±c± wartości logicznej bitu stop - jest w obu przypadkach częstotliwość sygnału mark. Częstotliwość sygnału space jest od niej oddalona o standardowy odstęp wynosz±cy 170, 425 lub 850 Hz. Proste układy dekoderów (konwerterów, modemów) RTTY rozpoznaj± jedynie obecność jednego z tonów lub jego brak. W bardziej skomplikowanych układach dekodowana jest naprzemienna obecność obydwu tonów, co pozwala na rozpoznanie zakłóceń i przekłamań, jednak bez możliwości ich skorygowania. Dla wyeliminowania chociaż części zakłóceń w zakresach fal krótkich stosowane s± modemy filtrowe zawieraj±ce filtry dostrojone do częstotliwości mark i space i eliminuj±ce składowe sygnału zawarte pomiędzy nimi. Niedokładność dostrojenia może spowodować przekłamania odbieranego sygnału. W słabiej zakłóconych zakresach fal ultrakrótkich stosowane były często modemy wyposażone w pętle synchronizacji fazowej. Były one mniej odporne na zakłócenia ale też trochę mniej krytyczne jeśli chodzi o dokładność dostrojenia. Emisja RTTY została już od wielu lat wyparta z zakresów UKF przez pakiet radio.
W celu ułatwienia korespondentowi dostrojenia się do sygnału nadawanego na pocz±tku transmisji nadawany jest krótszy lub dłuższy ci±g znaków RY.
Stosowany w systemie dalekopisowym kod Baudota jest kodem 5-bitowym, pozwalaj±cym na przedstawienie jedynie 32 róznych znaków. Liczba ta jest niewystarczaj±ca dla przedstawienia liter, cyfr i niezbędnych znaków przestankowych. Zbiór znaków został więc podzielony na dwie grupy: liter i cyfr (wraz ze znakami przestankowymi). Wybór grupy odbywa się za pomoc± dwóch specjalnych znaków przeł±czaj±cych: LITERY (ang. LETTERS) i CYFRY (ang. FIGURES, w skrócie FIGS). Alfabet dalekopisowy jest jednak pomimo to ograniczony i nie pozwala na przedstawienie zarówno dużych jak i małych liter.
W przypadku braku lub niskiego poziomu zakłóceń wystarczy jednorazowe nadanie znaku przeł±czaj±cego odpowiednio przed grup± liter lub cyfr. W warunkach komunikacji radiowej znaki te mog± jednak ulec zakłóceniu dlatego też w wielu programach przewidziano możliwość automatycznego powrotu do liter po odebraniu znaku odstępu (ang. unshift on space).
Emisja dalekopisowa jest ci±gle jeszcze bardzo popularna w zakresach krótkofalowych, pomino rozpowszechnienia się innych bardziej złożonych i odporniejszych na przekłamania systemów.

10.1. Praca emisj± RTTY
Dokładnego dostrojenia odbiornika do częstotliwości korespondenta można dokonać zarówno w oknie wskaźnika widma (identycznie jak np. dla PSK31) jak i za pomoc± pokrętła precyzyjnego strojenia w odbiorniku. Autor programu zaleca jednak korzystanie w pierwszym rzędzie z pokrętła strojenia odbiornika.
Kształt znacznika w oknie widma można zmienić ze strzałki na linię posługuj±c się punktem menu "View | Use stick cursor" ("Widok|linia jako znacznik"). Kompresor (procesor) sygnałów akustycznych może wprawdzie w pewnych warunkach poprawić czytelność sygnału, jednak należy przyj±ć jako regułę, że jest on na pocz±tek wył±czony i wł±czany jedynie w miarę potrzeby.
W emisji RTTY stosuje się standardowo doln± wstęgę boczn± oraz odstęp pomiędzy sygnałami mark i space wynosz±cy 170 Hz. Częstotliwości± spoczynkow± nadajnika jest częstoliwość sygnału mark, leż±ca powyżej częstoliwości space. Dla uzyskania prawidłowego położenia obydwu sygnałów należy w konfiguracji programu podać używan± wstęgę boczn±. W przypadku korzystania ze sterowania radiostacj± za pomoc± zł±cza CAT program odczytuje automatycznie używan± wstęgę i dobiera właściwe położenie sygnałów w skali częstotliwości.
Należy też zwrócić uwagę na wybór szerokości pasma przenoszenia odbiornika. Wybór filtru o większej szerokości pasma pozwala na dostrajanaie programu w szerszym zakresie bez konieczności przestrajania odbiornika. Niesie to jednak ze sob± niebezpieczeństwo silniejszego wpływu zakłóceń. W przypadku silnych zakłóceń warto więc wł±czyć filtr o w±skiej charakterystyce (filtr RTTY, FSK) o ile odbiornik jest w niego wyposażony i o ile przewidziano w nim możliwość przeł±czenia w trakcie pracy SSB. Na ilustracji poniżej przedstawiono wygl±d wskaźnika widma przy wł±czeniu filtru o szerokiej charakterystyce przenoszenia. W oknie widoczne s± sygnały trzech stacji, do których można się dostroić przez zaznaczenie sygnału mysz±. W przykładzie tym stacja jest dostrojona do sygnału leż±cego po środku pasma.
Dobieraj±c poziom mocy nadajnika należy zwrócić uwagę aby nie przekroczyć granicy dopuszczalnej dla pracy ci±głej. Dopuszczalne wartości mocy nadajnika dla różnych rodzajów emisji podane s± w jego instrukcji.
Wyboru rodzaju emisji dokonuje się w menu lub w polu emisji w linii informacyjnej. Parametry konfiguracyjne można wprowadzić wybieraj±c punkt "Mode settings" ("Parametry"). Otwierane jest wówczas następuj±ce okno dialogowe:
Częstotliwości nadawania i odbioru odpowiadaj± wybranym w oknie widma. Zaleca się takie dostrojenie odbiornika aby leżały one w pobliżu środka jego pasma przenoszenia tzn. w zakresie 1000 - 1500 Hz. Odstęp częstotliwości mark i space można wybrać z rozwijanej listy poniżej (pole "shift") lub lub wpisać bezpośrednio. Najczęściej stosowany jest odstęp 170 Hz. Autor programu zaleca wypróbowanie odstępów większych np. 182 Hz, co czasami poprawia odbiór. Najczęściej stosowana jest szybkość transmisji wynosz±ca 45,45 boda jednak i tutaj przewidziano możliwość wyboru innych szybkości z listy. Rozwijana lista u dołu okna pozwala na wybór alfabetu.
Pole "Inverted" ("Odwrócenie") pozwala na odwrócenie położenia częstotliwości mark i space w stosunku do położenia standardowego, np. w przypadku niezgodności wstęg bocznych u korespondentów. Położenie tonów mark i space po stronie niskiej częstotliwości jest dobierane przez MixW automatycznie w zależności od podanej wstęgi bocznej tak aby ich położenie po stronie w.cz. odpowiadało normie. Zmiany położenia w trakcie pracy można dokonać także za pomoc± menu "Mode|Inverted" ("Emisja|Odwrócenie").
Pole AFC służy do wł±czenia lub wył±czenia automatyki dostrojenia. Automatyka może być pomocna w ł±czności ze stacj± o niedostatecznie stabilnej częstotliwości lub w trakcie pracy w kółeczku gdy częstotliowości stacji różni± się lekko między sob±. Automatyka dostrojenia nie jest jednak tak niezbędna jak w przypadku emisji w±skopasmowych np. PSK31. Po zaznaczeniu pola "Snap" ("chwytaj") częstliwości nadawania i odbioru s± sobie równe. Jedynie w przypadku śledzenia częstotliwości niestabilnej stacji należy utrzymać stał± częstoliwość nadawania, niezależn± od częstotliwości odbioru.
Zaznaczenie pola "Unshift on space" powoduje automatyczny powrót do liter po odebraniu znaku odstępu - interpretowanego jako koniec słowa.
Użytkownik programu może zdefiniować cztery zestawy parametrów, które s± następnie wybierane za pomoc± przycisków Set1 - Set4.
W przypadku sterowania radiostacji poprzez zł±cze CAT MixW może dobierać automatycznie należyty układ tonów bez konieczności deklarowania przez operatora wstęgi bocznej. Automatyka jest wł±czana za pomoc± menu "Configure | Spectrum | Auto" ("Konfiguracja|Widmo|Automatyka"):
Odbiór sygnałów RTTY wymaga dostrojenia odbiornika tak aby znalazły się one w jego paśmie przenoszenia i były widoczne w okne widma, a następnie zaznaczenia poż±danego sygnału w oknie za pomoc± myszy (przez naciśnięcie lewego klawisza). Po wybraniu stacji znacznik w oknie widma przyjmuje kształt dwóch rombów oddalonych od siebie o podany uprzednio odstęp częstotliwości. Po zakończeniu QSO operator może dostroić się do następnej stacji przez zaznaczenie jej sygnału w oknie widma lub poprzez dostrojenie odbiornika tak aby wybrany sygnał znalazł się w oknie w miejscu znacznika.
Tekst przeznaczony do nadania należy wpisać do okna nadawczego (znajduje się ono pomiędzy oknem odbiorczym i wskaźnikiem widma). Tekst może zawierać jedynie duże litery, cyfry i następuj±ce znaki przestankowe: - ( ) $ ! " / : ? . Po wł±czeniu nadajnika za pomoc± przycisku T/R, klawisza Pause/Break lub pola TX/RX w linii informacyjnej rozpoczyna się transmisja. Operator może w dalszym ci±gu dopisywać tekst w oknie nadawczym. W celu zakończenia transmisji należy nacisn±ć przycisk T/R lub jeden z pozostałych, wymienionych elementów. W trakcie transmisji wskaźnik widma nie jest aktualizowany.
Wysterowanie nadajnika należy dobrać powiększaj± je aż do momentu kiedy nie będzie już powodować wzrostu mocy wyjściowej a następnie zmniejszaj±c je do uzyskania połowy tej mocy. Zapewnia to stosunkowo czysty sygnał bez zniekształceń nieliniowych. O ile znaleziony eksperymentalnie poziom mocy przekracza dopuszczaln±, podan± w instrukcji moc dla pracy ci±głej należy zredukować moc wyjściow± do wartości podanej w instrukcji.

Wydanie z dn. 06.07.2001.
© Prawa autorskie Krzysztof D±browski, OE1KDA.